Kan het slavernijverleden nog doorwerken in je gezondheid?

Gezondheid voelt als iets persoonlijks. Je lichaam, je keuzes, je leefstijl, de stress die je ervaart. Maar wat als een deel van dat verhaal ouder is dan jezelf? Wat als ervaringen van generaties vóór jou nog iets kunnen zeggen over hoe je vandaag in het leven staat. En misschien zelfs over je gezondheid?

De aandacht voor die vraag groeit. Onderzoekers kijken steeds meer naar de mogelijke invloed van het slavernijverleden op de gezondheid van nazaten, zowel mentaal als lichamelijk. Een recente Nederlandse studie van de Universiteit van Amsterdam bracht de beschikbare kennis hierover in kaart.

Wat geef je door zonder dat je het bewust doet?

Een belangrijk begrip in het onderzoek is transgenerationeel trauma. Het gaat over de manier waarop ingrijpende ervaringen van eerdere generaties kunnen doorwerken bij volgende generaties. Niet omdat je letterlijk het trauma van je voorouders erft, maar omdat zulke ervaringen invloed kunnen hebben op hoe mensen binnen een familie denken, reageren en met bepaalde situaties omgaan.

Denk aan kinderen die leren voorzichtig te zijn, niet te veel op te vallen of vooral geen aanleiding te geven voor negatieve reacties van anderen. Volgens de deskundigen die voor het Nederlandse onderzoek zijn geïnterviewd, kunnen zulke patronen samenhangen met ervaringen van eerdere generaties met racisme, bestraffing en uitsluiting.

Misschien herken je daar iets van. Misschien zijn er dingen binnen je familie die altijd heel normaal hebben gevoeld, maar waar je nooit echt bij hebt stilgestaan. Waar komt een bepaald gevoel, gedrag of patroon eigenlijk vandaan? En wat draag je daarvan mee vanuit je familiegeschiedenis?

En dan is er nog het heden

Want wat je vanuit je familie meekrijgt, staat niet los van wat je zelf meemaakt. Racisme en discriminatie zijn geen gebeurtenissen uit een ver verleden. Ook vandaag kunnen ervaringen van uitsluiting, stereotypering of anders behandeld worden stress veroorzaken, bovenop wat mogelijk al generaties wordt doorgegeven.

Wanneer verschillende vormen van belasting samenkomen, kan dat invloed hebben op hoe je je voelt en functioneert. Het rapport spreekt in dat verband over een soort dubbele stress. Langdurige stress heeft namelijk niet alleen invloed op hoe je je voelt. Het lichaam reageert er ook op: het zenuwstelsel, hormonen, hersenen, immuunsysteem en gedrag kunnen erbij betrokken zijn. Bij chronische stress kunnen bijvoorbeeld angst en onrust ontstaan, maar ook problemen met geheugen, concentratie en emotieregulatie. Het rapport beschrijft daarnaast mogelijke lichamelijke gevolgen en een verhoogd risico op verschillende lichamelijke aandoeningen.

Je hoeft dus niet te kiezen tussen het zit tussen je oren en het zit in je lichaam. Gezondheid kan uit meerdere lagen bestaan.

Gezondheid zit dus niet alleen in je lichaam

Daarom kijkt het onderzoek ook naar de omstandigheden waarin mensen leven. Waar je opgroeit, hoeveel ruimte en middelen je hebt, hoe je omgeving eruitziet en hoe gemakkelijk je toegang hebt tot zorg, kunnen allemaal onderdeel zijn van je gezondheid.

Ook de relatie met zorgverleners speelt daarin mee. Ervaringen uit het verleden kunnen volgens deskundigen bijdragen aan wantrouwen tegenover zorgverleners of instellingen. Misschien zoek je daardoor minder snel hulp of neem je adviezen minder gemakkelijk aan. Tegelijkertijd kun je een arts juist sterk als autoriteit ervaren, waardoor het lastig kan zijn om vragen te stellen of ergens tegenin te gaan.

Dat maakt duidelijk dat gezondheid niet alleen gaat over wat er in je lichaam gebeurt. Ook of, wanneer en onder welke omstandigheden je toegang krijgt tot zorg en hoe je die zorg ervaart, kunnen onderdeel zijn van het verhaal.

Zit het dan misschien in je genen?

Als ervaringen generaties lang kunnen doorwerken, is het logisch om je af te vragen of daar ook een biologische kant aan zit. Onderzoekers kijken daarom onder meer naar epigenetica, waarbij wordt onderzocht hoe omstandigheden invloed kunnen hebben op de manier waarop genen tot uitdrukking komen.

Maar dat onderzoek betekent niet dat er al een bewezen genetische verklaring is voor gezondheidsproblemen van nazaten. Het is een van de gebieden waar onderzoekers meer over proberen te begrijpen.

Misschien is juist die vraag interessant. Want de vraag verschuift daarmee van gezondheid als iets dat alleen bij het individu begint, naar een breder beeld waarin ook familiegeschiedenis en omgeving kunnen meetellen.

De geschiedenis is niet het hele verhaal

Je gezondheid ontstaat niet uit één ding. Wat je vanuit je familie meekrijgt, wat je zelf ervaart, de omgeving waarin je leeft en de manier waarop je toegang hebt tot zorg kunnen allemaal samenkomen. Soms voelt iets heel persoonlijk, terwijl er ook een sociale, familiale of historische laag onder kan liggen.

Dat betekent niet dat je iedere emotie, klacht of gewoonte moet terugzoeken tot aan het slavernijverleden. Het betekent wel dat die geschiedenis niet automatisch buiten beeld hoeft te blijven.

Juist als je als nazaat beter wilt begrijpen waar bepaalde patronen, gevoelens of manieren van omgaan met de wereld vandaan kunnen komen, kan die geschiedenis een onderdeel van het verhaal zijn. Niet als dé verklaring, maar als een laag die je misschien nog niet eerder had meegenomen.

Alleen weten we in Nederland nog opvallend weinig

Maar hoeveel weten we hier in Nederland eigenlijk echt van? Het antwoord is: nog niet genoeg.

Veel van de beschikbare kennis komt uit de Verenigde Staten. Dat onderzoek levert belangrijke inzichten op, maar Nederland heeft een andere geschiedenis en andere maatschappelijke omstandigheden. Specifiek Nederlands onderzoek naar de gezondheid van nazaten en de mogelijke doorwerking van het Nederlandse slavernijverleden is nog beperkt.

We staan daarmee nog aan het begin van een groter onderzoeksgebied. En misschien hoef je niet te wachten tot onderzoekers op iedere vraag een antwoord hebben om er zelf eens bij stil te staan.

Misschien is het al waardevol om jezelf af en toe af te vragen: waar komen bepaalde patronen, gevoelens of manieren van omgaan met de wereld eigenlijk vandaan? Wat heb ik meegekregen? Wat maak ik zelf mee? En welke invloed kunnen die dingen op elkaar hebben?

Het slavernijverleden bepaalt niet wie je bent of hoe je toekomst eruitziet. Maar het kan wel helpen om te begrijpen waarom bepaalde patronen of ervaringen er vandaag nog kunnen zijn.

Verder lezen

Dit artikel is gebaseerd op Eindrapportage Gezondheidseffecten van Slavernij van Alana Helberg-Proctor (Universiteit van Amsterdam, 2025), uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Wil je weten wat het onderzoek precies heeft gevonden, welke bronnen zijn gebruikt en waar de onderzoekers nog tegen kennishiaten aanlopen? Lees dan het volledige onderzoeksrapport.

Eindrapportage Gezondheidseffecten van Slavernij.pdf

Download PDF • 4.24MB